Begrippen en hun betekenis

EAI Dictionary

Waarom woorden ertoe doen bij AI en leren

English edition

Waarom een woordenboek?

De woorden “ondersteunen”, “redeneren” en “leren” klinken bekend. Ze beschrijven niet vanzelf hetzelfde wanneer het over een leerling of een systeem gaat. Deze Dictionary geeft EAI-begrippen een vaste betekenis. Je kunt er een opdracht mee bespreken, een AI-toepassing analyseren of een onderzoeksvraag aanscherpen. De begrippen vervangen geen vakinhoudelijk oordeel en leveren zelf geen bewijs voor een leereffect.

Wat levert het op?

Een gedeeld gesprek. Een docent, onderzoeker en ontwikkelaar kunnen dezelfde handeling bedoelen wanneer zij “overnemen” of “zelfstandig” zeggen.

Betere ontwerpvragen. Bij een opdracht kun je vaststellen welke handeling in deze fase bij de leerling hoort, en wat AI daar wel of niet aan toevoegt.

Voorzichtiger conclusies. Een goed eindproduct, zichtbaar werk en zelfstandige beheersing worden als verschillende soorten informatie behandeld.

Een voorbeeld uit de les

Een leerling moet historische bronnen vergelijken op betrouwbaarheid. AI vat beide bronnen samen en geeft alvast een oordeel over de betrouwbaarheid. De leerling levert vervolgens een keurige vergelijking in.

Proces → Fase → Kernhandeling → AI

Proces: de leerling leert argumenten voor bronbetrouwbaarheid herkennen, wegen en onderbouwen.

Fase: de leerling oefent nu juist het zelfstandig afwegen van die argumenten.

Kernhandeling: de leerling moet zelf afwegen welke bron bruikbaar is en waarom.

AI-bijdrage: samenvatten kan helpen bij toegankelijkheid, maar een kant-en-klaar oordeel kan precies de te oefenen afweging vervangen.

De vergelijking zegt iets over het resultaat. Het gesprek tijdens de opdracht kan procesbewijs geven. Een nieuwe bron zonder dezelfde AI-hulp kan informatie opleveren over zelfstandige uitvoering. Geen van die drie bewijzen is automatisch volledig.

Begrippen zoeken

30 begrippen

De handeling van het lerenAct of LearningOnderwijs-eigen

Het menselijke proces waarin leren plaatsvindt: zoeken, kiezen, proberen, twijfelen, fouten opmerken, herstellen, oordelen en opnieuw handelen. Daaruit kan een product ontstaan, maar dat product is niet het leren zelf.

AI-driftAI DriftGedeeld

Een geleidelijke verschuiving van doel, aandacht of taakverdeling binnen een opdracht, terwijl de buitenkant nog klopt. Denk-, beslis- of regelhandelingen kunnen ongemerkt steeds meer door AI worden uitgevoerd.

Tijdperk van de antwoordmachineAnswer Machine EraTechnologiegestuurd

Een onderwijscontext waarin antwoorden bijna onmiddellijk, vloeiend en overtuigend beschikbaar zijn. Zo worden zoeken, wrijving, afwegen en twijfelen minder zichtbaar en kunnen die handelingen minder vaak plaatsvinden.

Afsluitingsneiging (closure bias)Closure BiasTechnologiegestuurd

De neiging een vloeiend, afgerond antwoord als een eindpunt te ervaren. Daardoor vallen open vragen, aannames en ontbrekende denkstappen minder op. Het gaat om het te vroeg afsluiten van het denken, niet uitsluitend om de schijn dat de inhoud compleet is.

Cognitieve verplaatsingCognitive DisplacementGedeeld

Het verschuiven van relevante denk- of leerhandelingen van de leerling naar AI, waardoor de leerling minder gelegenheid krijgt om juist die handelingen zelfstandig te oefenen en te ontwikkelen. Cognitief uitbesteden kan nuttig zijn; hier wordt het problematisch doordat het werk dat nodig is om te leren elders plaatsvindt.

Gecontroleerde ontkoppelingControlled DetachmentOnderwijsgestuurd

Het tijdelijk wegnemen van relevante AI-ondersteuning om te onderzoeken of de leerling de kernhandeling inmiddels zelfstandig kan uitvoeren.

KernhandelingCore Learning ActionOnderwijs-eigen

De handeling waaraan de leerling in een bepaalde fase zelf inhoudelijke betekenis moet geven om tot leren te komen. Dit is niet noodzakelijk de moeilijkste, langste of zichtbaarste stap.

Didactische controleerbaarheidDidactic ControllabilityOnderwijsgestuurd

De mate waarin zichtbaar en controleerbaar blijft wie de beslissingen nam en de denkhandelingen uitvoerde die ertoe doen voor het leren, en of de leerling deze kan reconstrueren, uitleggen en verantwoorden.

Didactische vervormingDidactic DistortionOnderwijsgestuurd

Een verschuiving waarbij de vorm van een leeractiviteit grotendeels intact blijft, terwijl de onderwijskundige betekenis verandert doordat de leerling een relevante handeling, keuze of afweging niet meer zelf uitvoert.

Education in the Loop (EITL)Education in the Loop (EITL)Onderwijsgestuurd

Het principe dat de onderwijsbedoeling actief meespeelt in de beslissingen en grenzen van een AI-systeem. Leerdoelen, kernhandelingen, vereisten aan bewijs en menselijke beslissingsbevoegdheid worden in het ontwerp opgenomen en niet pas achteraf gecontroleerd.

Verschuiving van de bewijsfunctieEvidence-Function ShiftGedeeld

De verschuiving waardoor een eindproduct bij gebruik van generatieve AI minder betrouwbaar laat zien welke denk- en leerhandelingen eraan voorafgingen.

Illusie van volledigheidIllusion of CompletenessTechnologiegestuurd

De indruk dat een antwoord inhoudelijk volledig is doordat het samenhangend en afgerond klinkt, terwijl belangrijke invalshoeken, onzekerheden, voorwaarden of vragen kunnen ontbreken.

Bewijs van zelfstandigheidIndependent EvidenceOnderwijsgestuurd

Bewijs dat laat zien wat een leerling zonder de relevante AI-ondersteuning zelfstandig kan uitvoeren, uitleggen, beoordelen of reconstrueren.

Verantwoordingsmapping (keuzes verantwoorden)Justification MappingOnderwijsgestuurd

Een gestructureerde werkwijze die zichtbaar maakt wat de leerling aan AI vroeg, wat AI voorstelde, wat de leerling overnam, wijzigde of afwees, en waarom.

Bewijs van lerenLearning EvidenceOnderwijs-eigen

Waarneembare informatie die een verdedigbare uitspraak ondersteunt over wat de leerling heeft geleerd. De bewijskracht hangt af van de relatie met de kernhandeling; de kwaliteit van het eindproduct alleen is onvoldoende.

Betekenis geven versus toevoegenMeaning-Making vs AdditionOnderwijs-eigen

Het onderscheid tussen zichtbaar iets toevoegen aan een product en zelf inhoudelijke betekenis geven aan de handeling die voor het leren ertoe doet. Bewerken, kiezen of herschrijven toont niet vanzelf aan dat de leerling de achterliggende afweging maakte.

OutputbewijsOutput EvidenceOnderwijsgestuurd

Informatie die uit het eindproduct of een prestatie wordt afgeleid. Ze laat zien wat is gemaakt, maar niet vanzelf wie het relevante denkwerk deed of wat de leerling heeft geleerd.

OverondersteuningOversupportOnderwijsgestuurd

Een situatie waarin hulp zo uitgebreid, vroeg of blijvend wordt dat relevante denk-, beslis- of regelhandelingen van de leerling worden overgenomen.

Cognitieve aanwezigheid versus prestatiePresence vs PerformanceOnderwijs-eigen

Het onderscheid tussen aantoonbare menselijke denkactiviteit tijdens het proces en de kwaliteit van het resultaat. Een sterke prestatie is mogelijk terwijl de relevante denkhandeling niet meer bij de leerling ligt.

ProcesbewijsProcess EvidenceOnderwijs-eigen

Waarneembare informatie uit het leerproces die laat zien hoe de leerling koos, redeneerde, twijfelde, controleerde, fouten opmerkte, herstelde of een oordeel bijstelde.

SchijncomplexiteitPseudo-ComplexityTechnologiegestuurd

De schijn van diepgang of ingewikkeldheid die ontstaat door rijke, volwassen of technisch overtuigende output, zonder bewijs voor overeenkomstig begrip of denkwerk bij de leerling. Dit verschilt van de illusie van volledigheid: die gaat over de schijn dat er niets ontbreekt.

Het ontstaan van de vraagQuestion EmergenceOnderwijs-eigen

Het proces waarin een leerling zelf een probleem, spanning, ontbrekend verband of onzekerheid opmerkt waaruit een vraag ontstaat. Een goede vraag die AI aandraagt is niet altijd onderwijskundig gelijkwaardig aan een vraag die bij de leerling opkomt.

Reflectieve herintredingReflective Re-EntryOnderwijsgestuurd

Het bewust opnieuw betreden van het denkproces na AI-gebruik: reconstrueren wat het systeem voorstelde, wat de leerling aanvaardde of afwees, waarom, en wat de leerling anders zou hebben gedaan.

Reverse scaffolding (EAI-betekenis)Reverse Scaffolding — EAI meaningOnderwijsgestuurd

Een patroon waarin AI-hulp niet afneemt naarmate een leerling verder komt, maar blijft bestaan, uitbreidt of steeds meer van de kernhandeling overneemt. De prestatie kan verbeteren terwijl de leerling minder kansen krijgt de onderliggende vaardigheid zelfstandig te ontwikkelen.

Toelichting: De term bestond al vóór EAI in de onderwijsliteratuur; deze uitgave legt de eigen, afwijkende EAI-betekenis vast.

Grens tussen ondersteunen en overnemenSupport–Replacement BoundaryOnderwijsgestuurd

Het punt waarop AI niet alleen helpt bij een opdracht, maar de kernhandeling uitvoert waaraan de leerling zelf inhoudelijke betekenis moet geven.

Meegaande voltooiingSycophantic CompletionTechnologiegestuurd

Het verschijnsel waarbij een generatief systeem de aannames, voorkeuren of denklijn van de gebruiker soepel bevestigt en afmaakt, waardoor noodzakelijke tegenspraak, twijfel of kritische weerstand afneemt.

Toelichting: Dit begrip bestaat ook buiten EAI; deze editie beschrijft het gebruik binnen EAI.

TaakdichtheidTask DensityOnderwijsgestuurd

De mate waarin AI de cognitieve kernhandeling uitvoert die de leerling juist moet leren, oefenen of laten zien. Veel AI-gebruik is niet automatisch problematisch; een kleine AI-bijdrage kan doorslaggevend zijn wanneer die precies de relevante handeling overneemt.

TerugtraceerpromptingTrace-back PromptingOnderwijsgestuurd

Een interventie waarbij de leerling vanuit een eindproduct, keuze of wijziging teruggaat naar eerdere AI-bijdragen, prompts, eigen beslissingen en de redenen daarvoor.

WaarheidsapathieTruth ApathyTechnologiegestuurd

Een afnemende bereidheid of gewoonte om actief te blijven onderzoeken wat waar, onzeker of onvoldoende onderbouwd is, doordat antwoorden snel, overvloedig en overtuigend beschikbaar zijn. Anders dan bij afsluitingsneiging gaat het niet alleen om één antwoord, maar om het zoeken zelf.

Zichtbaar denkwerkVisible Cognitive WorkOnderwijs-eigen

Denkhandelingen die voor het leren relevant zijn en waarneembaar worden gemaakt, zoals analyseren, kiezen, uitleggen, verifiëren, beoordelen, corrigeren en verantwoorden.

Redactionele werkversie op basis van de aangeleverde EAI Dictionary (30 begrippen). De betekenissen zijn geen empirisch gevalideerde meetschaal.